Curatele, bewind en mentorschap zorgen bij familierechtelijke zaken vaak voor onverwachte perikelen. Veel familierechtelijke handelingen zoals trouwen, scheiden of het erkennen van een kind, zijn zeer persoonlijk. Soms kan iemand die handelingen nog wel verrichten, ondanks zijn curatele of bewind. Het hangt er dan met name van af, of men zich nog realiseert wat men doet en de gevolgen daarvan kan overzien. Maar over de financiële aspecten van die handelingen mag men niet meer zelf beslissen.

Onder curatele staan

Als men onder curatele staat, kan de curator bijvoorbeeld geen echtscheidingsprocedure starten. Dat kan vervelende consequenties hebben. Zo was er een geval, waarbij de (veel jongere) echtgenote het vermogen van haar man er doorheen joeg. Zij was daar al enige jaren mee bezig, voordat de man eindelijk op initiatief van verontruste familieleden onder curatele werd gesteld. De vrouw wilde niet scheiden, dus de curator zorgde voor de beëindiging en de verdeling van de gemeenschap van goederen. Een deel van het vermogen kon zo gered worden van rupsje-nooit-genoeg, zoals de vrouw ondertussen door de familie werd genoemd.

Stijging

Het aantal volwassenen dat onder een vorm van bewind staat, stijgt gestaag. In 2017 was er sprake van maar liefst 326.100 mensen. Vergrijzing speelt een grote rol bij deze stijging. Voor volwassenen kennen we de curatele, het bewind en het mentorschap die door een rechtbank kunnen worden opgelegd. Een bewindvoerder regelt alleen financiële zaken, de mentor alleen persoonlijke zaken zoals verpleging en medische behandeling. De curatele is het meest omvattend; een curator regelt zowel de persoonlijke als de financiële zaken van de curandus.

Mijn kantoorgenoot, Joke Uittenhout, is gespecialiseerd in erfrechtzaken. Steeds vaker krijgt zij vragen als: hoe moet een nalatenschap worden afgewikkeld? Of: mijn broer heeft heel lang de administratie gedaan van mijn moeder, is hij verplicht om na haar overlijden te laten zien hoe hij haar geldzaken heeft geregeld?

Wat kan wel en wat kan niet

Als de erfgenamen, meestal de kinderen, goed met elkaar kunnen overleggen, is er niets aan de hand. Maar als emoties een grote rol spelen, of als er vragen zijn over het beheer van geldzaken, is het juist wel van belang om te weten wat ‘wel en niet kan’. Als de onderlinge verhoudingen niet goed zijn, is het des te belangrijker om de nalatenschap volgens het boekje (de wet of het testament) af te wikkelen om een groter conflict te voorkomen.

Voorbeeld uit praktijk

Een voorbeeld uit de praktijk: moeder van 89 woont thuis en haar twee zoons hebben haar altijd – ook financieel – geholpen zodat zij in haar eigen huis kon blijven wonen. Zij ging ook vaak met hun gezinnen mee op vakantie. Na haar overlijden hebben zij de begrafenis geregeld, het huis opgeruimd, alles netjes afgehandeld en het spaargeld tussen hen tweeën verdeeld. Na een aantal maanden neemt een zus contact op met wie moeder en broers al twintig jaar geen contact meer hebben. Zij eist haar erfdeel op. De broers wendden zich tot ons kantoor met de vraag: dit kan toch niet? Ja, dit kan wel, omdat de wet dit voorschrijft.

Schikkingsvoorstel

Ons advies: doe een schikkingsvoorstel en geef aan dat jullie zuster dit bedrag direct kan ontvangen. Als ze het er niet mee eens is, dan zal ze moeten procederen. De zuster accepteerde het voorstel. Hoewel de broers haar handelwijze onverteerbaar vonden, zagen zij in dat zij geen andere keus hadden, en waren ze tevreden dat deze onverkwikkelijke kwestie in korte tijd was afgewikkeld.

Het is, helaas, een bekend verhaal: Vader wordt slechter en een van de kinderen neemt de financiën over. Op een gegeven moment zit er niets anders op dan dat vader wordt opgenomen in een verpleeghuis. Na een aantal jaren overlijdt vader, en de zoon, die toch al de financiën deed, biedt aan om ook aangifte erfbelasting te verzorgen en de nalatenschap af te wikkelen. De andere kinderen vertrouwen hun broer volledig en vinden het prettig dat hij dat voor hen wil doen; zij geven ook een volmacht af.

Erfbelasting

Broer geeft aan dat er weinig meer over is van het vermogen van vader omdat er maandelijks een behoorlijk bedrag aan de overheid moest worden betaald als eigen bijdrage in de zorgkosten. De andere kinderen begrijpen dit volkomen. Maar dan valt de aanslag erfbelasting van de fiscus in de bus. Die is veel hoger dan de andere kinderen hadden verwacht: vader had toch niet zo veel vermogen meer? Telefonische informatie bij de belastingdienst leert dat de fiscus de aangifte ambtshalve heeft aangepast en de omvang van de nalatenschap op een veel hoger bedrag heeft gesteld omdat er tijdens het leven van vader geld naar de kinderen is gegaan. Deze schenkingen worden opgeteld bij het vermogen van vader bij overlijden.

Schenkingen

Schenkingen? De andere kinderen weten niets van schenkingen en vragen aan broer hoe het zit. Na veel aandringen laat de broer weten dat hij in financiële nood verkeerde met zijn bedrijf en dat vader hem graag wilde helpen. Dus ja, hij heeft schenkingen ontvangen van vader, en vader wilde dit zo. De andere kinderen denken er anders over en vragen de gehele administratie op bij hun broer. Het blijkt dat broer grote bedragen naar zichzelf heeft overgemaakt.

Wat nu? Voor de andere kinderen is het van belang om te weten dat de broer moet bewijzen dat vader het geld heeft geschonken. Anders zijn het leningen en moet de broer de leningen terugbetalen.

Aangifte erfbelasting

Maar het kan voor de broer nog slechter aflopen. De broer heeft aangeboden om de erfenis af te wikkelen en de aangifte erfbelasting te doen. In deze aangifte had de broer moeten aangeven dat hij óf geld geleend had van vader, en er dus meer geld was om te verdelen óf dat vader hem geld heeft geschonken. Dit moet een erfgenaam vermelden in de aangifte. De broer had niets over het geld dat hij van vader had ontvangen vermeld in de aangifte. De rechter rekent dit de broer zwaar aan. De broer moet het gehele bedrag dat hij van vader had ontvangen terug betalen. De nalatenschap omvat nu veel meer, namelijk ook het bedrag dat broer weer moet terugbetalen aan de nalatenschap. Maar omdat de broer heeft gezwegen over de ‘leningen’ oordeelt de rechter dat de broer ook zijn recht, als erfgenaam, op het aandeel in het door hem terug te betalen bedrag verliest.

Maak afspraken

Spreek daarom altijd af, hoe goed de verhouding tussen de kinderen ook is, om periodiek aan de andere kinderen inzage te geven in de financiën van uw ouder als deze niet meer zelf zijn administratie doet. Uiteindelijk doet u hier iedereen een plezier mee en voorkomt u onduidelijkheid later: het ´vier ogen principe’ geldt ook binnen familieverhoudingen.

Als een naaste doodgaat, bijvoorbeeld een ouder en u bent erfgenaam, kunt u de erfenis:

  • zuiver aanvaarden. Het gevolg is dat u ook privé aansprakelijk wordt voor eventuele schulden
  • verwerpen
  • beneficiair aanvaarden, dat wil zeggen dat u eerst kijkt wat er is (boedelbeschrijving). Als de nalatenschap negatief is dan hoeft u de schulden van uw ouder niet uit uw eigen vermogen te voldoen.

Zie ook de website van de rechtspraak (rechtspraak.nl).

Verwerpen en beneficiair aanvaarden

Om de nalatenschap te verwerpen of beneficiair te aanvaarden, moet u naar de rechtbank om een verklaring af te leggen (zie voorbeeld verklaring). Het opmaken van een verklaring kost geld (in 2017 is dat € 122). Gaat u ervan uit dat uw ouder geen schulden had, dan zult u snel geneigd zijn om ‘niets’ te doen. Door de inboedel met uw broers en zussen te verdelen, of meubels op marktplaats te verkopen, aanvaard u automatisch de nalatenschap zuiver mét alle -eventuele- schulden.

En dan is er toch een schuld

Het gebeurt met enige regelmaat dat na het overlijden tot ieders verrassing opeens schulden aan het licht komen die onbekend waren en ook niet vermeld waren in de administratie van de ouder. Als het om een bescheiden erfenis gaat, kan het zijn dat het saldo onvoldoende is om deze schuld te betalen. Het gevolg is dat u als erfgenaam deze schuld uit eigen zak moet betalen.

De wetgever vond dit een ongewenst gevolg voor een erfgenaam. Per 1 september 2016 is er een regeling gekomen die een uitweg bood voor onverwachte schulden.

Een onverwachte schuld?

U kunt als erfgenaam de rechter vragen of u de erfenis alsnog beneficiair mag aanvaarden als er schulden opduiken die niet uit de administratie van uw ouder blijken. Deze schulden worden ‘onverwachte schulden’ genoemd. Denk bijvoorbeeld aan een schuld bij een online betalingsaccount, zoals een Bunq of een PayPal-rekening die u niet in de administratie van uw ouder zal aantreffen.

Maar dan gelden wel de volgende regels:

  1. U hebt als erfgenaam een onderzoeksplicht. Dit betekent dat u moet aantonen dat het gaat om een onverwachte schuld waarvan u echt niet kon weten dat deze er was.
  2. U hebt, na de ontdekking van een onverwachte schuld, drie maanden de tijd om een verzoek te doen aan de rechter om alsnog beneficiair te mogen aanvaarden;
  3. Als u al iets hebt ontvangen uit de boedel van uw ouder, moet u dit weer terugbetalen.

Een voorbeeld

Een vrouw heeft de nalatenschap van haar man zuiver aanvaard. Pas na een tijdje komt de vrouw erachter dat tot de nalatenschap van haar man ook schulden behoort aan haar stiefkinderen. Deze kinderen hadden een vordering (niet opeisbare erfdeel) op hun ouder nadat hun eerste ouder was overleden. De vrouw verzoekt de kantonrechter alsnog om de nalatenschap van haar man beneficiair te aanvaarden. Helaas was de vrouw te laat met haar verzoek en moest zij de schuld van haar overleden man aan zijn kinderen uit eigen zak betalen (zie uitspraak). Denk dus aan de termijn!